پیشینه

باز شنیدنش اشکم را در آورد؛ حتی با این لهجه‌ی فارسی زده‌ی افتضاح، توی یک سریال بدساخت تلویزونی، که اصلاً نمی‌دانم برای چی روشن است. ولی انگار اصلاً فرقی نمی‌کند. اشکم را بدجوری درآورد:

چره زوتر نئی؟ تون‌تر نئی؟ تنها بنئی؛ گیلان ویرانا؛ تره گاما میرزا کوچیک خانا

خدا دانه که من، نتانم خفتن، از ترس دشمن، می دیل آویزانا؛ تره گاما میرزا کوچیک خانا* ...

دیروز کسی نامی مربوط به سال 39 را آورد. بی‌اختیار گفتم: «این همان کسی نیست که ...؟» گفت: «مگه تو چند سالته؟!» گفتم: «اون‌جوری حساب کنی خیلی! من همه‌ش احساس می‌کنم خیابونای پاریس تو انقلاب فرانسه هم جزو خاطراتمه!»

حالا همین‌جوری است. آن ترانه، زمزمه‌ی زیر لب زن‌های شالیکار گیلانی است. از 80 سال پیش که میرزا کوچک خانشان در غبار همیشه نحس اتحاد استعمار خارجی و استبداد داخلی گم شد و رؤیاهای مرام‌نامه‌ی مترقی حکومت جنگل به تاریخ پیوست. من اگرچه 15 سال در سرزمین شالیزارها زندگی کرده‌ام، تاکنون وسط شالیزار نبوده‌ام که این ترانه را از زبان آن زمزمه‌کنندگان شنیده‌باشم. اما گویی این ترانه از عمق ذهن من می‌جوشد.

«بگذارید ببینیم آیندگان، بر سرهای بریده‌ی ما خواهند خندید، یا بر پیروزی شما».

از نامه‌ی میرزا کوچک خان به لنین در اواخر نهضت جنگل.

-------------------------------------------

*چرا زودتر نیامدی؟ چرا تندتر نیامدی؟ چرا گیلان ویران را تنها گذاشتی؟ به تو می‌گویم ای میرزا کوچک خان.

پیشگامان اولیه سوسیالیسم در آلمان، مارکس و انگلس، دموکرات‌های انقلابی به مفهوم رایج در سال 1848 بودند. هدف آنها به دست آوردن قدرت سیاسی برای به دست آوردن شرایط لازم جهت تحول اقتصادی بود. با شکست انقلاب 1848 و خارج شدن مارکس و انگلس از آلمان، فعالیت تشکیلاتی آنها متوقف شد. و بعدها فردیناند لاسال، بنیانگذار اصلی حزب سوسیال دموکرات آلمان، تلاش کرد که با همان وسعت نظر مارکس و انگلس به جامعه و حکومت نگاه کند. یعنی حزب کارگر باید تمامیت حیات ملی را مد نظر داشته باشد و در اصل حکومت و جامعه را هیئتی واحد تلقی کند. ولی ظاهراً با گذشت زمان و مرگ لاسال حزب از این تفکر فاصله گرفت.

در اواخر قرن نوزدهم حزب سوسیال دموکرات آلمان موجودیت امپراتوری و نظام سرمایه‌داری را به عنوان واقعیت پذیرفته و معتقد بود که شرایط انقلاب هنوز آماده نیست. بنابراین هدف خود را حفظ و ارتقای شرایط زندگی کارگران در نظام بورژووازی قرار داده بود. لاسال به حق از کارگران خواست که برای به دست آوردن حق رأی مبارزه کنند، تا بتوانند نفوذ سیاسی لازم را به دست آورند. با اعطای حق رأی به کارگران، حزب سوسیال دموکرات توانست از رایشزتاگ (مجلس نمایندگان آلمان) قدرت مناسبی به دست آورد. پیروزی در انتخابات، بزرگترین افتخار تشکیلات سوسیالیستی محلی بود. این تمرکز حزب برانتخابات به خودی خود کار بی اهمیت و کم ارزشی نیست. در یک نظام دموکراتیک-پارلمانی به هیچ وجه نمی‌شود ارزش انتخابات را زیر سوال برد. اما جنبشی سیاسی که فقط به آرای انتخاباتی متکی باشد و به سایر مراکز قدرت بی توجه باشد، خیلی زود نتیجه این اشتباه خود را می‌پردازد. آلمان یک کشور دموکراتیک نبود و این را سوسیال دموکرات‌ها می‌دانستند.

آلمان کشوری متحد و یک‌پارچه نبود. در نیمه قرن نوزدهم، از چند مملکت پادشاهی تشکیل شده بود. انقلاب کبیر فرانسه و اشاعه اندیشه‌های این انقلاب، زمینه‌ای برای ایجاد وگسترش اندیشه‌های ناسیونالیستی و ایده اتحاد آلمان ایجاد کرد. یکی از اهداف انقلاب ناکام و شکست خورده سال 1848، وحدت آلمان بود.

با شکست فرانسه و اسارت ناپلئون سوم توسط پروس‌ها، پادشاهی پروس قدرت گرفت و در سال 1871، بیسمارک امپراتوری آلمان را اعلام کرد. آلمان اتحادیه‌ای بود از دولت‌هایی که در رأس آن پادشاه پروس مقام امپراتوری داشت. پس وحدت آلمان نه به وسیله خواست مردم یا نماینده‌های آنها که توسط قدرت نظامی پروس تحقق یافت.

در امپراتوری آلمان مجلس قانون‌گذاری وجود داشت ولی اداره امور مملکت به عهده صدراعظم بود که توسط امپراتور انتخاب می‌‌شد. صدراعظم در مقابل رایشزتاگ مسئول نبود و بسیاری ازامور از جمله امور نظامی خارج از حدود اختیارات مجلس بود.

در این فضا حزب سوسیال دموکرات توانست حدود یک سوم کرسی‌های مجلس را به دست آورد. سیاست اصلی حزب در مجادله شدید و دائمی با دولت بورژووازی و ارگان‌های آن و فئودالیسم و خاندان‌های سلطنتی خلاصه می‌شد. هرگونه همکاری با احزاب بورژووازی و حتی دولت به شدت مردود شمرده می‌شد. آن‌ها به بودجه همیشه رأی مخالف می‌دادند و علیه سیاست نظامی و سیاست خارجی دولت مبارزه می‌کردند. با این حال درباره اینکه چگونه و با چه راهکارهایی می‌توان مشی سیاسی دولت را تغییر داد فکر و تلاشی نشد. البته حزب در مسائل اجتماعی در بخشی که مربوط به کارگران بود، بسیار فعال عمل می‌کرد و در این زمینه تخصص و تجربه لازم را داشت. خلاصه اینکه سوسیال دموکرات‌ها سیاست فعال در زمینه امور اجتماعی و نوعی "رادیکالیسم صوری انفعالی " در سایر عرصه‌ها اتخاذ کردند.

حزب سوسیال دموکرات مانند هر حزب دیگری کاملاً منسجم نبود و طیفی از تمایلات سیاسی را در خود جمع کرده بود. اختلافاتی در حزب وجود داشت ولی برای ظهور و دیده شدن این شکاف لازم بود که ابتدا کمی جهان منفجر شود: جنگ جهانی اول!

 علت اينكه بيشتر از يك هفته است كه مطلب جديدي ننوشته‌ام اين است كه با مطلب قبلي كه درباره آلمان و جمهوري وايمار نوشتم، مخالفم! بخش اعظم آن را از روي كتاب "امپراتوري هيتلر" از "سري تاريخ جهان" نوشتم. با وجودي كه تا حدودي بي‌طرف درباره بقيه موضوع‌ها نوشته است به نظرم اين قسمت كمي "راست‌گرايانه" بود. در انقلاب نهم نوامبر 1918 كه به تشكيل جمهوري وايمار منجر شد حزب سوسيال دموكرات نقش مركزي داشت و بعد آن هم در شوراي وايمار اين حزب سوسيال دموكرات اكثريت بود كه به همكاري بخشي از احزاب ميانه‌رو و بورژوا-دموكرات پايه‌هاي دموكراسي را پي‌ريزي كرد. ولي مشكل اصلي اين است كه من زياد سوسياليسم را نمي‌شناسم. كلاً تفكرات، درگيري‌ها، نام‌گذاري‌ها، انشعاب‌ها، احساس تعهد نسبت پرلتارياي جهان و انكار ناسيوناليسم را درك نمي‌كنم. و چون درك نمي‌كنم، نمي‌توانم آنچه مي‌خوانم خلاصه كنم.  گفتن تمام نام‌ها و انشعابات ( اكثريت و اقليت و تندرو) هم خسته كننده است.

در چند جمله: در 9 نوامبر 1918 شورش سربازان نيروي درياي آلمان برعليه فرماندهان خود كه قصد ادامه جنگ را داشتند جرقه‌اي براي تغيير حكومت شد. بعد از آن كارگران نيز به آنها پيوستند. البته اين كارگران و سربازان سوسياليست نبودند، خيلي از آنها طرفدار احزاب بورژوا- ميانه‌رو بودند ولي اين رفتار آنها در جهت اهداف و شعارهاي حزب سوسيال دموكرات بود. در اين مقطع زماني احزاب سوسيال دموكرات اكثريت و اقليت كه با هم اختلافاتي داشتند به هم نزديك شدند و نتيجه اين ائتلاف، دولت كارگزاران خلق بود كه به نوعي حكومت موقت محسوب مي‌شد. بتدريج دوباره اختلافات زنده شد و اين دو حزب ازهم فاصله گرفتند. البته چپ‌هاي تندروتر (كمونيست‌ها) از ابتدا در اين ائتلاف جايي نداشتند. نتيجه اين تحولات منجر به نزديكتر شدن حزب سوسيال دموكرات اكثريت به حزب مركز و ديگر احزاب دموكرات وميانه‌رو شد.

اين ها را گفتم تا وجدانم راحت شود و بتوان بقيه مطلب را بنويسم.

در زمان جنگ جهاني اول در خاك آلمان كمتر نبردي رخ داد، با اين وجود آلمان نيز همچون فرانسه و انگليس ويران شده بود. در ماه‌هاي پاياني جنگ، آلمان توسط نيروهاي متفقين محاصره شده بود و از آنجا كه هميشه به مواد غذايي توليد شده توسط همسايگانش وابسته بود، دچار قحطي شد. اندك مواد غذايي موجود نيز صرف سربازاني مي‌شد كه در جبهه‌ها بودند. مردم از گرسنگي مي‌مردند و در خيابان‌ها بر سر لاشه حيوانات مرده با هم گلاويز مي‌شدند.

كمبود مواد غذايي و سوخت، مردم را نسبت به حكومتشان خشمگين كرده‌ بود. كمونيست‌ها در برلين و شهرهاي ديگر دست به شورش زدند. با توجه به موفقيت بلشويك‌هاي روسيه در سال 1917، كمونيست‌هاي آلماني نيز اميدوار به سرنگوني حكومت و بر پايي يك حكومت كمونيستي بودند. اما آنها قادر به در دست گرفتن اوضاع نبودند.

در سال 1918 كه امپراطور ويلهلم از آلمان گريخت و آلمان تسليم شد، برخي از اشراف و آلماني‌هاي صاحب نفوذ، يك جمهوري دموكراتيك تشكيل دادند كه نخستين حكومت از نوع خود در آلمان بود. از آنجا كه پايه‌گذاران اين حكومت در وايمار، شهري در 240 كيلومتري پايتخت تشكيل جلسه دادند (چون برلين در دست كمونيست‌ها بود)، حكومت جديد به "جمهوري وايمار" معروف بود. نام رسمی این نظام حکومتی، همانند دوره حکومتی پیش از آن، امپراتوری آلمان Deutsches Reich)) باقی ‌ماند. جمهوری وایمار اولین تلاش برای ایجاد مردم‌سالاری در آلمان بود. رهبران جديد دموكراتيك، قانون اساسي‌اي را تدوين كردند كه حداقل بر روي كاغذ، اين جمهوري نوپا را به يكي از ليبرال‌ترين دموكراسي‌هاي جهان تبديل مي‌كرد.

جنگ جهانی اول در شرایطی آغاز شد که روسیه و انگلیس، طبق قرارداد 1907، رسماً ایران را میان خود تقسیم کرده­بودند و هرچه می­خوایتند می­کردند. در این شرایط، وقتی جنگ اول آغاز شد و آلمان و عثمانی در برابر انگلیس و روسیه قرار گرفت، طبیعی بود که مردم ایران امپراطور آلمان را «اسلام­پناه» لقب دهند و شایع کنند که مسلمان شده و یک اسم اسلامی هم روی خودش گذاشته­است! این هم­دلی مردم، البته از آن سو هم بی­جواب نبود. گائوک آلمانی، آخرین کسی بود که با میرزا کوچک خان ماند؛ وقتی میرزا داشت در گریز از نیروهای انگلیس دوست سردار سپه می­گریخت.

مردم ایران در برابر انگلستان احساسی آمیخته به ترس و ناتوانی و آرزوهایشان را در قالب آلمانی می­دیدند که به اندازه­ی همان انگلیس قدرتمند است و ممکن است بتواند این غول بدجنس را سر جای خودش بنشاند و شرش را کم کند!

می­توانید فکر کنید وقتی در این شرایط، آلمان شکست خورد، ناامیدی جدیدی بر انبوه پرونده­ی ناکامی­های 100 ساله جلوی انگلیسی­های پر مدعا اضافه شد. 20 سال بعد، آوازه­ی آلمان این بار با نام هیتلر و افسانه­ی قدرت او دوباره به ایران رسید؛ و آن­قدر این افسانه قدرتمند بود که رضاشاه را-که با تأیید انگلستان سر کار آمده­بود- با خود هم­راه کرد و آینده را در هم­راهی با آلمان­ها دید!

منتظرم بابک ادامه­ی مطلب را درباره­ی ریشه­های جنگ دوم بنویسد تا ما هم ماجرا را در ایران ادامه دهیم!   

جنگ جهاني دوم در بر اساس اسناد تاريخي در سپيده دم جمعه اول سپتامبر 1939 با حمله آلمان به خاك لهستان رسماً آغاز شد؛ ولي ماجرا شروع ديگري هم دارد: در سال 1918 جنگ جهاني اول با پيروزي ملل متفق (انگليس، فرانسه، بلژيك، ايتاليا و آمريكا) پايان يافت و البته هر دو طرف جنگ تلفات سنگيني را متحمل شده بودند. اين جنگ كه در ابتداي قرن رخ داد، بين دو گروه "بربر" نبود كه با شمشير و نيزه و ... به جان هم بيفتند. بلكه اقوام متمدني با ابزار آلات پيشرفته‌اي همچون توپخانه سنگين، تانك و هواپيما با يكديگر به تعامل پرداختند و اين كار كمي بيش ازآنچه فكر مي‌كردند، خرج برداشت. به اين علت كه آغازگر جنگ آلمان‌ بود و از آن مهمتر بازنده جنگ هم آلمان بود، تصميم برآن شد كه قراردادي با اين كشور نوشته شود كه ديگر قادر به انجام چنين كاري نباشد يا به عبارت ديگر به قول سر اريك گدس سياستمدار انگليسي:

"قرار است چلانده شوند چنان كه يك ليمو را مي‌چلانند تا هسته‌ها بيرون آيند"

اين معاهده در ورساي فرانسه نوشته شد كه شامل 440 شرط براي صلح با آلمان بود. كاهش اندازه ارتش آلمان و جدا كردن قسمتي ازخاك آلمان (قسمت‌هايي كه داراي آب وهواي مناسب يا معادن زير زميني بود) از اجزاي مهم اين معاهده بود. البته مهمترين بخش آن قسمتي بود كه دولت آلمان بايد تمام مسئوليت جنگ و عوارض آن را مي‌پذيرفت و كل هزينه جنگ متفقين را مي پرداخت.

آلماني كه در طي جنگ نابود شده بود، اكنون مجبور بود صد ميليارد دلار غرامت جنگي بپردازد. چنان معاهده و قراردادي تا آن زمان سابقه نداشت و شرايط قرارداد چنان تحقيرآميز و خردكننده بود كه بعدها تمام كشورهاي متفق به صورت غيررسمي اعلام كردند كه با آن مخالف بودند. انگليس‌ها معتقد بودند كه از سياستمداران "جنتلمن" و "مبادي آداب" آنها چنين معاهده‌اي بعيد است. اين احتملاً كار فرانسوي‌ها بوده است. پرزيدنت ويلسون، رئيس جمهور آمريكا، به صورت خصوصي به وزير جنگ خود گفت اين معاهده بي‌معني است و او گر آلماني مي‌بود، هرگز آن را امضا نمي كرد. البته اين گفته "خصوصي" بود، پرزيدنت ويلسون به صورت "عمومي" به مردم آلمان اطمينان داد كه دعواي آمريكا نه با مردم آلمان كه با حكومت آلمان است. حكومت آلمان در زمان جنگ جهاني اول عبارت بود از: ولهلم دوم، امپراتور آلمان. ظاهراً پرزيدنت ويلسون اطلاع نداشت كه امپراتور در پايان جنگ كه شكست آلمان قطعي بود، به هلند گريخت.

پس چه كسي با اين معاهده موافق بود؟ بر سر ميز مذاكره در ورساي براي هيئت آلماني صندلي و جايي در نظر گرفته نشده بود. پس بنابراين متأسفانه بعدها نتوانستند مفاد اين معاهده و عوارض آن را به گردن آلماني‌ها بيندازند.

"فشار دادن" و "در آوردن هسته" باعث فشرده شدن فنري در آلمان شد كه چندين سال بعد رها شد. فنري از احساس خشم ونفرت واحساس تحقير در درون هر آلماني.